Każdym oddziale położniczym są dyżury lekarzy pediatrów wyspecjalizowanych neonatologii. Przeprowadzaj ą oni pierwsze badanie noworodka. Jeżeli ciąża była całkowicie prawidłowa oraz nie są przewidywane żadne komplikacje porodu, który przebiega zgodnie z natur a i rodzi się zdrowe, głośno krzyczące dziecko, jest ono kładzione jeszcze przed przecięciem pępowiny na Twoim brzuchu. Może tak pozostać od kilkunastu nawet do pół godziny. Pełne badanie lekarskie dziecka odbywa się wówczas pewnym opóźnieniem. Położna przyjmująca poród bacznie obserwuje noworodka w pierwszych kilkunastu minutach, od momentu ukazania się główki. Jeżeli stan dziecka nie budzi żadnych obaw, dopiero po pobycie na Twoim brzuchu, jest zawijane w sterylna chustę i przenoszone do tzw. kącika noworodka. Kącikiem noworodka nazywamy ogrzewane stanowisko służące do badania lekarskiego i wykonania w razie potrzeby pierwszych zabiegów diagnostycznych lub leczniczych.
Lekarz wykonujący pierwsze badanie nowo narodzonego dziecka ocenia, poza zdolnością oddychania i krążenia, budowę ciała, ewentualne wady rozwojowe, w tym sprawdza zrośnięcie podniebienia oraz drożność przewodu pokarmowego (odbyt, Ew. przełyk), stan skóry, oraz dostępne w badaniu fizykalnym narządy wewnętrzne. Ocenia stan neurologiczny i obecność tzw. odruchów noworodkowych, wykonuje też tzw. zabieg Credego – tj. zakrapla do oczu dziecka 1% argentum nitricum, z konfekcjonowanych, jednorazowych pojemników – co ma chronić Twoje dziecko przed Ew. zakażeniem gałek ocznych w trakcie porodu. Szuka też ewentualnych zniekształceń i uszkodzeń, do których mogło dojść w okresie przedporodowym lub w czasie samej akcji porodowej.
Ocena stanu noworodka dokonywana jest w Polsce za pomocą skali Agar. Ocenia się kolor skóry, oddech, krążenie, reakcję na drażnienie (odruchy) oraz napięcie mięśniowe. Za każdą z pięciu badanych cech noworodek kolejnych minutach życia może otrzymać 0, 1 lub 2 punkty, łącznie do 10. Im wyższa jest suma punktów, tym mniej objawów świadczących niedotlenieniu czy zaburzeniach krążenia demonstruje Twoje dziecko. Wynik w 1 i 5 minucie pomiędzy 8-10 to ocena bardzo dobra – stan prawidłowy, 5-7 punktów – jest bardzo zmęczone porodem, poniżej 5 punktów – stan dziecka jest niepokojący, najczęściej wymaga natychmiastowej interwencji leczniczej.

• Zniekształcenia porodowe noworodka

Do najczęstszych zniekształceń należy tzw. przedsłowie – miękka, obrzęknięta część główki, czasem wielkości mandarynki. Do obrzęku tego dochodzi w trakcie wstawiania się części przodującej do rozwierającej się szyjki macicy. Zmiana ta czasami może być zasiniona, ale najczęściej, pod niezmienioną skórą wyczuwamy miękki, ciastowaty obrzęk, który cofa się w ciągu kilku dni. Stópki dziecka bywają też zniekształcone uciskiem mięśnia macicy i układają się w przywiedzeniu.

• Najczęstsze uszkodzenia porodowe noworodka

Do najczęstszych uszkodzeń porodowych należą: złamania kości, zwykle obojczyka, krwiak śródokostnowy w kościach czaszki, naderwania nerwów np. splotu barkowego czy też mięśni np. sutkowo – obojczykowo - mostkowego (tzw. kręcz szyi) oraz krwawienia. W tej grupie najmniejsze znaczenie mają wylewy o skóry czy do spojówek gałkowych oka, ustępujące bez śladu po kilkunastu dniach, zaś najpoważniejsze do krwawienie do ośrodkowego układu nerwowego. To ostatnie powikłanie występuje niezwykle rzadko u dzieci donoszonych, stanowi natomiast częste i groźne powikłanie u wcześniaków, zwłaszcza urodzonych z masą <1000g.
Wspominamy o tych uszkodzeniach porodowych, których liczba wybitnie zmniejsza się w miarę poprawy opieki położniczej, po to, aby raz jeszcze potwierdzić, że poród jest naprawdę trudnym doświadczeniem dla rodzącego się dziecka.

• Zmiany u dziecka po porodzie

W układzie krążenia ulegają zamknięciu połączenia pomiędzy krwią tętniczą a żylną w postaci przewodu tętniczego Botalla i otworu owalnego łączącego lewy i prawy przedsionek serca. Szybkość tętna pozostaje wysoka – 120/min i zwalnia do – 100/min w końcu pierwszego roku życia.
Utlenowanie krwi odbywa się już teraz w płucach dziecka, gdzie wraz z pierwszymi samodzielnymi oddechami doszło do tzw. rozprężenia płuc, czyli do uruchomienia ogromnej ilości pęcherzyków płucnych dla wymiany gazowej.

• Stolce przejściowe

Gęsta siara po kilku dniach zamienia się w mleko dojrzałe, które zawiera dużą ilość cukru - laktozy. Dość gwałtowne zwiększenie laktozy w pokarmie może spowodować zmiany w częstotliwości stolców. Z drugiej strony – w pierwszych dniach po urodzeniu dochodzi do kolonizacji, dotychczas jałowego przewodu pokarmowego dziecka. Zmiany te mogą wywołać luźniejsze stolce. Stan ten jest całkowicie prawidłowy i nie wymaga żadnego leczenia a stolce takie nazywamy przejściowymi.
Z uwagi na nagromadzenie się w przewodzie pokarmowym dziecka karmionego piersią pałki kwasu mlekowego (bakteria o działaniu ochronnym), stolce jego mają wyraźnie kwaśny odczyn i zapach. Utrzyma się on do momentu wprowadzenia do diety dziecka nowych pokarmów.

• Odpadnięcie pępowiny

Pępowina przecięta po urodzeniu (zamknięta klamerką lub zawiązana tasiemką) wysycha bardzo szybko. W momencie urodzenia ma kolor białoniebieskawy, gdy wysycha czernieje, aż w końcu robi się zupełnie sztywna i czarna. Proces wysychania jest bardzo szybki. Odpadnięcie pępowiny trwa około 10-14 dni. Pozostaje po niej świeża ziarnina w jej pierścieniu, czyli tzw. pępek. Należy, zwłaszcza w okresie oddzielania się kikuta zaschniętej pępowiny jak i tuż po jego odpadnięciu, wysuszać go barwnikami organicznymi (np. gencjaną) lub spirytusem. Jak już wspomniano, do tego celu najlepiej używać gotowych, wyjałowionych gazików nasączonych spirytusem izopropylowym, które są dostępne w aptekach lub zwykłym spirytusem ratyfikowanym. Co jakiś czas powinno się również pozostawiać brzuszek odkryty, co przyśpiesza wysychanie.

• Fizjologiczny spadek wagi

Noworodkowym fizjologicznym spadkiem wagi nazywamy obniżenie wagi, które występuje noworodków pierwszych dniach życia i nie przekracza 10%. Zależy on od wydalania smółki, utraty wody drogą noworodków parowania, jak również niedoboru noworodków strat energii związanych noworodków przestawieniem metabolizmu noworodka na samodzielne tory.
Smółką nazywamy pierwsze stolce noworodków barwie ciemnooliwkowej noworodków konsystencji plasteliny. Składają się one ze złuszczonych nabłonków noworodków wydalin jelitowych nagromadzonych noworodków okresie przed urodzeniem. Po 2-3 dniach pojawiają się zwykłe żółte, luźne stolce, noworodków charakterystycznym kwaśnym zapachu.

• Żółtaczka noworodków

Płód, czerpiąc tlen jedynie z krwi mamy, potrzebuje dla prawidłowego zaopatrzenia w tlen swojego organizmu więcej jego nośników, czyli krwinek czerwonych. Sytuacja może być porównana do życia w wysokich górach, gdzie również jest mniej tlenu. Po urodzeniu nie są już one potrzebne w takiej ilości – ulegają więc procesom rozpadu. Hemoglobina uwalniana z rozpadających się krwinek zamieniana jest w bilirubinę. W normalnych warunkach bilirubina jest metabolizowana w wątrobie i wydalana z kałem. Noworodkowa enzymatyczna niewydolność wątroby odpowiada za utrudnienia w przekształcaniu bilirubiny i manifestuje się brzoskwiniowym zabarwieniem skóry noworodka, które występuje zwykle w pierwszym tygodniu życia. Czasami może utrzymać się dłużej.

• Suchość skóry

Skóra noworodka jest niezwykle cienka i delikatna, łatwo ulega uszkodzeniu. W okresie życia płodowego była chroniona przez maź płodową. Po urodzeniu ma bardzo słabo działające gruczoły łojowe i potowe. W okresie pierwszych kilku dni łatwo wysusza się, zwłaszcza po wczesnym zmyciu mazidła płodowego i może się złuszczać płatami. Należy pamiętać o natłuszczani skóry noworodka po każdej kąpieli, szczególnie w fałdach skórnych, gdzie łatwo ulega ona maceracji, to znaczy zaczerwienieniu, obrzmieniu a nawet sączeniu.

Dziecko reaguje na ostre dźwięki gwałtownym wyrzuceniem rozwartych szeroko ramion, którymi następnie wykonuje powolny ruch obejmowania. Jest to jeden z tzw. odruchów noworodkowych. Nazywa się odruchem Moro (od nazwiska badacza, który go opisał). Zanika między 3 a 4 miesiącem życia. Pozostałe odruchy w tej grupy, o których powinnaś wiedzieć, to odruch chwytny, chodu automatycznego oraz pełzania. Odruch chwytny zaobserwujesz, wkładając swój palec w dłoń noworodka. Zaciska on wówczas paluszki tak silnie, że można go unieść. Dotyczy również stóp – paluszki zaciskają się na twoim palcu, gdy uciśniesz na stopę u ich podstawy. Odruch ten zanika ok. 4 miesiąca. Ujęte pod paszki, oparte obiema stopkami o podłoże, nowo narodzone dziecko wykonują nóżkami ruchy kroczenia. Odruch ten nazywa się chodem automatycznym i zanika najwcześniej, bo nie można go już wywołać w drugim miesiącu życia.
Ułożony na brzuszku noworodek, któremu przystawiamy stóp dłonie lub jakiś inny przedmiot np. książkę, wykonuje pełzanie do przodu. Jest to tzw. odruch pełzania, który również zanika po ok. 3-4 miesiącach.
W pozycji na brzuchu potrafi też na chwilę unieść do góry głowę. Umiejętność tę traci jednak już po około 2 tygodniach, ponieważ jest ona związana ze wzmożonym u noworodków napięciem mięśniowym.
Odruchy noworodkowe są, jak już wspomnieliśmy, oceniane w czasie pierwszego badania lekarskiego po urodzeniu. Występowanie ich jest związane z kolejnymi etapami rozwoju budowy i funkcji ośrodkowego układu nerwowego. Nazywane są odruchami „archaicznymi”, ponieważ pochodzą z najstarszych ewolucyjnie struktur mózgu. Dlatego też zanikają na wczesnych etapach osobniczego rozwoju zewnątrzłonowego, kiedy młodsze ewolucyjnie struktury mózgu, takie jak kora mózgowa, zaczynają przejmować rolę przodującą.

 

Przed wyjściem ze szpitala

• Pierwsze szczepienia ochronne

Przed wypisaniem z oddziału, zwykle w pierwszej, lub w początkach drugiej doby życia, noworodek poddawany jest pierwszym szczepieniom ochronnym oraz testom przesiewowym. Jest szczepiony przeciwko gruźlicy oraz wirusowemu zapaleniu wątroby typu B. Po ocenie wytworzonej blizny, w przypadku jej braku, w dwunastym miesiącu życia szczepienie przeciw gruźlicy będzie powtórzone. Szczepienie przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby jest pierwszym z serii 3 szczepień powtarzanych co 4-6 tyg., stanowiących szczepienie podstawowe w pierwszym roku życia. Tak wczesne rozpoczęcie akcji szczepień ma uchronić Twoje maleństwo przed niepotrzebnym zachorowaniem.
Noworodkowe testy przesiewowe dotyczą niedoczynności tarczycy, wrodzonej chorobie metabolicznej o nazwie fenyloketonuria, a od 1999 r również drugiego groźnego, genetycznie uwarunkowanego schorzenia o nazwie Mukowiscydoza. Istotą testów przesiewowych jest wychwycenie noworodków, u których podejrzewa się chorobę metaboliczną, spośród wszystkich urodzonych.
Aby było to możliwe, muszą być spełnione dwa warunki:
•    wykonanie badań u każdego nowo narodzonego,
•    nałożenie takich systemów kontroli, które uniemożliwiają pomyłkę w oznakowaniu badanego materiału, w tym przypadku dwóch kropli krwi noworodka pobranych z nakłucia piętki.
Badane wrodzone schorzenia tzn. fenyloketonuria, mukowiscydoza i niedoczynność tarczycy bez natychmiastowego leczenia doprowadzają do głębokich upośledzeń rozwoju. Leczone wcześnie zapewniają rozwój prawidłowy, zwiększają komfort życia i zapobiegają powikłaniom. Potwierdzone kontrolami pierwszych testów podejrzenia chorób metabolicznych są następnie kierowane do wysoko specjalistycznych ośrodków celem objęcia wieloletnią opieką i leczeniem.
Przesiewowe badanie słuchu zapewniają aparaty do badania tzw. otoemisji akustycznych wywoływanych. Jeżeli badanie przesiewowe słuchu wykonane po urodzeniu jest nieprawidłowe, dziecko jest kierowane do ośrodków specjalistycznych, dla dalszych badań.
Badania ortopedyczne stawów biodrowych wykonywane po urodzeniu, jak również badanie obecności obu jąder w mosznie nowo narodzonego chłopca są też zaliczane do badań przesiewowych.
Do obowiązkowych należy również badanie okulistyczne u wszystkich noworodków urodzonych przedwcześnie. Chodzi o wczesne wykrycie niedowidzenia lub ślepoty, związanej z tzw. Retinopatią wcześniaczą. Pojawić się ona może w tej grupie dzieci, zwłaszcza urodzonych z ekstremalnie małą masą ciała,1000 g, w wyniku toksycznego działania tlenu w mechanizmie uszkodzenia wolnorodnikowego niedojrzałych naczyń krwionośnych gałki ocznej. Tylko wczesne wykrycie tego schorzenia daje szanse uchronienia wcześniaka przed ślepotą.
W okresie pierwszych 72 godzin po porodzie stosowana jest rutynowa profilaktyka dla konfliktu serologicznego dotyczącego czynnika Rh zapobiegająca hemolitycznej chorobie noworodków. Polega ona na podaniu domięśniowym wszystkim kobietom z ujemnym czynnikiem Rh (Rh-), które urodziły dziecko Rh dodatnie (Rh+), immunoglobuliny anty –Rh D w ilości 150-300 ug. dla związania antygenu D, z którym zetknęły się w czasie porodu. Ma to chronić następne dziecko przed groźną chorobą zwaną chorobą hemolityczną noworodków.
Mimo korzyści wypływających z czterodniowego pobytu matki i dziecka w oddziale położniczym obserwuje się jednak ostatnio tendencję do wcześniejszego, czasem już w drugiej dobie, opuszczania szpitala. Przy dobrym stanie matki i dziecka jest to oczywiście możliwe, wymaga jednak zwiększonego i sprawnego nadzoru pozaszpitalnego.

• Książeczka zdrowia dziecka

Przy wypisywaniu do domu otrzymasz Książeczkę zdrowia dziecka. Jest to dokument przeznaczony do notowania medycznych i rozwojowych danych Twojego dziecka, aż do czasu dojrzałości. Traktuj go bardzo poważnie. Zapisywane w nim będą dane z okresu ciąży i porodu, wszelkie szczepienia, badania przesiewowe, okresowe badania profilaktyczne, zachorowania i pobyty szpitalne.